سنگ کیسه صفرا

علت دقیق تشکیل سنگ‌های صفراوی مشخص نیست. پزشکان معتقدند سنگ‌های صفراوی ممکن است در شرایط زیر به وجود آیند:

• وجود بیش از حد کلسترول در صفرا: به طور معمول، مواد شیمیایی موجود در صفرا قادر به حل کردن کلسترول ترشح شده توسط کبد می باشند. اما اگر کلسترول ترشح شده توسط کبد بیش از مقدار قابل حل توسط صفرا باشد، مقدار اضافی کلسترول ممکن است به شکل سنگ نمایان شود.
• وجود بیش از حد بیلی روبین در صفرا: بیلی‌روبین ماده‌ای شیمیایی است که هنگام تجزیه گلبول‌های قرمز در بدن تولید می‌شود. شرایطی مانند سیروز کبدی، عفونت‌های مجاری صفراوی و برخی اختلالات خونی منجر به تولید بیش از حد بیلیروبین توسط کبد می شوند. بیلی‌روبین اضافی منجر به تشکیل سنگ های صفراوی می شود.
• عدم تخلیه کامل صفرا: اگر کیسه صفرا به طور کامل یا به اندازه کافی تخلیه نشود، منجر به افزایش غلظت مایع صفرا شده و احتمال تشکیل سنگ های صفراوی افزایش می یابد.

سنگ‌های صفراوی ممکن است علامت خاصی نداشته باشند. اما اگر به علت حرکت و جابه جایی در دستگاه صفراوی منجر به انسداد مجرای صفراوی شوند ممکن است علایم ذیل بروز کنند:

• درد ناگهانی و شدید در قسمت بالای راست شکم
• درد ناگهانی و شدید در مرکز شکم، دقیقاً زیر جناغ سینه
• درد بین تیغه‌های شانه
• درد در شانه راست
• حالت تهوع و استفراغ

درد ناشی از سنگ های صفراوی ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد.

سنگ های صفراوی ممکن است عوارض ذیل را به همراه داشته باشند:

• التهاب کیسه صفرا: سنگ های صفراوی که در گردن کیسه صفرا گیر می کنند، ممکن است باعث التهاب کیسه صفرا (کوله‌سیستیت) شوند. کوله‌سیستیت می‌تواند باعث درد شدید و تب شود.

• انسداد مجرای صفراوی مشترک: سنگ‌های صفراوی ممکن است مجراهای انتقال دهنده صفرا از کیسه صفرا یا کبد به روده کوچک را مسدود کنند. این انسداد می‌تواند منجر به یرقان (زردی) و عفونت مجرای صفراوی شود.

• انسداد مجرای پانکراس: پانکراس از طریق مجرای پانکراس به مجرای صفراوی مشترک متصل می‌ شود. شیره‌های پانکراس، موثر در هضم غذا، از طریق این مجرا در دستگاه گوارشی جریان پیدا می کنند. سنگ های صفراوی می‌توانند باعث انسداد مجرای پانکراس و در نهایت منجر به التهاب پانکراس (پانکراتیت) شوند. پانکراتیت باعث درد شدید و مداوم در ناحیه شکم می‌شود و معمولاً نیاز به بستری شدن در بیمارستان دارد.

• سرطان کیسه صفرا: افرادی که سابقه سنگ‌های صفراوی دارند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به سرطان کیسه صفرا هستند. با این حال، سرطان کیسه صفرا بسیار نادر است، بنابراین حتی با وجود افزایش خطر، احتمال بروز سرطان کیسه صفرا همچنان بسیار کم است.

علایم خطر

عواملی که منجر به افزایش احتمال ابتلا به سنگ های صفراوی می شوند عبارتند از:

• جنسیت زن؛
• سن ۴۰ سال یا بیشتر؛
• اضافه وزن یا چاقی؛
• سبک زندگی بدون تحرک؛
• باردار بودن؛
• رژیم غذایی پرچرب؛
• رژیم غذایی کم فیبر؛
• سابقه خانوادگی سنگ‌های صفراوی؛
• دیابت؛
• کاهش وزن سریع؛
• مصرف داروهای حاوی استروژن، مانند قرص‌های ضدبارداری یا داروهای هورمون‌درمانی؛
• ابتلا به برخی انواع بیماری های کبدی،
• ابتلا به برخی انواع بیماری های مربوط به خون از جمله کم خونی سلول های داسی شکل یا سرطان خون

آزمایش‌ها و روش‌های مورد استفاده برای تشخیص سنگ‌های صفراوی شامل موارد زیر است:

• آزمایش خون برای بررسی عوارض:  آزمایش‌های خون ممکن است جهت بررسی عفونت، یرقان، پانکراتیت یا سایر عوارض ناشی از سنگ‌های صفراوی تجویز شود.

• سونوگرافی: از طریق بررسی نتایج سونوگرافی شکم، سنگ‌های صفراوی خارج از مجرای صفرا یا علائمی از التهاب کیسه صفرا قابل مشاهده خواهند بود.

• سی تی اسکن: پزشک با استفاده از اشعه ایکس قادر به بررسی اندام های داخلی، از جمله کیسه صفرا خواهد بود.

• کلانژیوپانکراتوگرافی رزونانس مغناطیسی (MRCP): از طریق میدان مغناطیسی و امواج رادیویی تصاویری از داخل بدن، از جمله کبد، پانکراس، کیسه صفرا و مجاری صفراوی گرفته می شود.

• اسکن کوله‌سینتی‌گرافی (HIDA): این آزمایش در خصوص عملکرد صحیح کیسه صفرا اطلاعات مفیدی را ارائه می دهد. پزشک ماده‌ای رادیواکتیو و بی‌ضرر را به بدن تزریق می‌کند که به کیسه صفرا می‌رود. تکنسین با بررسی شیوه حرکت این ماده اطلاعات مفیدی در جهت تشخیص بیماری کسب می کند. این آزمایش جهت تمایز کوله‌سیستیت (التهاب کیسه صفرا) و سنگ‌های صفراوی کاربرد دارد.

• کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد اندوسکوپی (ERCP): پزشک لوله ای به نام آندوسکوپ را از طریق دهان به روده کوچک و از روده کوچک به مجاری صفراوی هدایت می کند. سپس نوعی ماده حاجب به مجرای صفراوی تزریق شده و از طریق اشعه ایکس تصاویری از این مجراها تهیه شده و وجود هر گونه مورد غیر عادی در ساختار مجراهای پانکراس و صفرا قابل شناسایی خواهد بود.

• اندوسونوگرافی: این آزمایش ترکیبی از سونوگرافی و اندوسکوپی است و برای جستجوی سنگ‌های صفراوی در بخش‌هایی از بدن استفاده می‌شود که با آزمایش‌های تصویربرداری رایج به سختی قابل شناسایی می باشند. مانند مجرای صفراوی مشترک که از پانکراس عبور می‌کند.

بیشتر افرادی که سنگ‌های صفراوی بدون علامت دارند، هرگز نیازی به درمان نخواهند داشت. پزشک بر اساس علائم و نتایج آزمایش‌های تشخیصی تعیین می‌کند که آیا درمان سنگ‌های صفراوی ضروری است یا خیر. در صورت بروز علایمی مانند درد شدید در قسمت بالای راست شکم که از عوارض رایج سنگ های صفراوی میباشد روند درمان آغاز خواهد شد.

گزینه‌های درمان برای سنگ‌های صفراوی عبارتند از:

• جراحی برای برداشتن کیسه صفرا (کوله‌سیستکتومی): به علت ماهیت عود کننده سنگ های صفراوی ممکن است عمل جراحی برای برداشتن کیسه صفرا به فرد توصیه شود. پس از برداشتن کیسه صفرا، مایع صفراوی به جای ذخیره شدن در کیسه صفرا، مستقیماً از کبد به روده کوچک جریان می‌یابد. وجود کیسه صفرا برای ادامه زندگی ضروری است، برداشتن کیسه صفرا تأثیری بر توانایی فرد در هضم غذا ندارد، اما ممکن است به صورت موقت منجر به اسهال شود که معمولاً رفع خواهد شد.

• داروهایی برای حل کردن سنگ‌های صفراوی: گاهی داروهایی خوراکی جهت حل شدن سنگ‌های صفراوی تجویز می شوند. اما حل شدن سنگ های صفراوی با استفاده از این روش ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها طول بکشد و احتمالاً پس از قطع درمان، سنگ‌ها دوباره تشکیل خواهند شد. گاهی اوقات نیز داروها مؤثر نیستند. درمان دارویی برای افرادی توصیه می شود که به علل گوناگون امکان انجام جراحی ندارند.

پیشگیری

خطر ابتلا به سنگ‌های صفراوی با رعایت نکات زیر ممکن است کاهش یابد:

• وعده های غذایی خود را حذف نکنید: سعی کنید هر روز به برنامه وعده‌های غذایی معمول خود پایبند باشید. خوردن نامنظم یا روزه‌داری می‌تواند احتمال ایجاد سنگ‌های صفراوی را افزایش دهد.

• به آرامی وزن کم کنید: اگر نیاز به کاهش وزن دارید، به آرامی این کار را انجام دهید. کاهش سریع وزن می‌تواند احتمال ایجاد سنگ‌های صفراوی را افزایش دهد. سعی کنید در هر هفته حدود 0.5 تا 1 کیلوگرم  وزن کم کنید.

• سعی در حفظ وزنی متعادل داشته باشید: چاقی و اضافه وزن احتمال ایجاد سنگ‌های صفراوی را افزایش می‌دهند. برای رسیدن به وزن سالم، تعداد کالری‌های مصرفی خود را کاهش دهید و میزان فعالیت بدنی خود را افزایش دهید. هنگامی که به وزن سالم رسیدید، با ادامه دادن به رژیم غذایی سالم و ورزش، این وزن را حفظ کنید.

اگر به طور ناگهانی درد شدیدی در قسمت بالای سمت راست شکم یا شانه خود احساس کردید، به ویژه پس از غذا خوردن، ممکن است دچار حمله کیسه صفرا شده باشید. فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید و منتظر نمانید تا درد خود به خود برطرف شود.

در صورتی که در گذشته تجربه دردهای صفراوی داشته اید، حتی اگر برطرف شده باشد، جهت پیگیری های دقیق تر حتما به پزشک مراجعه کنید تا در صورت شناسایی شدن سنگ های صفراوی درمان آن‌ها قبل از ایجاد مشکلات بیشتر و جدی تر آغاز شود. روند شکل گیری و بزرگ شدن سنگ های صفراوی بدون درمان مناسب ادامه پیدا خواهد کرد.