سیروز کبدی

بیماری‌ها و شرایط متعددی می‌توانند به کبد آسیب رسانده و منجر به سیروز شوند.

رایج ترین علل ایجاد سیروز کبدی شامل:

• مصرف طولانی ‌مدت الکل که ممکن است منجر به ایجاد هپاتیت الکلی شود؛

• هپاتیت ویروسی مزمن (هپاتیت ب، سی، دی)؛

• بیماری کبد چرب غیر الکلی؛

علل کم تر رایج ایجاد سیروز کبدی شامل:

بیماری های خود ایمنی و ناهنجاری های مجاری صفراوی:

• هپاتیت خودایمنی: بیماری‌ که در آن سیستم ایمنی به کبد حمله می‌کند؛

• تخریب مجاری صفراوی در اثر کلانژیت صفراوی اولیه؛

• سخت شدن و زخم شدن مجاری صفراوی در اثر کلانژیت اسکلروزان اولیه؛

• ناهنجاری در تشکیل مجاری صفراوی (آترازیا صفراوی)؛

اختلالت ژنتیکی:

• اختلالات متابولیسم قند مانند گالاکتوزمی یا بیماری ذخیره گلیکوژن؛

• بیماری ویلسون؛ اختلالی که موجب تجمع مس در کبد می‌شود؛

• فیبروز کیستیک؛

• سندرم آلاژیل: اختلال ژنتیکی گوارشی؛

• هموکروماتوز: اختلالی که باعث تجمع آهن در بدن می‌شود؛

• کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین؛

مصرف طولانی مدت برخی داروها:

• داروهایی مانند متوترکسات یا ایزونیازید؛

• مصرف دز بالای ویتامین آ به صورت روزانه؛

برخی بیماری ها و عفونت ها:

• عفونت‌هایی مانند سیفلیس یا بروسلوز (تب مالت)؛

• نارسایی احتقانی قلب

عوامل خطر سیروز:

• مصرف بیش‌ از حد الکل: سوءمصرف الکل یکی از عوامل خطر اصلی برای ابتلا به سیروز کبدی است.
• اضافه‌وزن: چاقی خطر ابتلا به بیماری‌هایی را افزایش می‌دهد که می‌توانند به سیروز منجر شوند.
• ابتلا به سندرم متابولیک
• ابتلا به هپاتیت ویروسی: هرچند همه‌ی افراد مبتلا به هپاتیت مزمن دچار سیروز نمی‌شوند، اما هپاتیت یکی از علل اصلی بیماری‌های کبدی در سراسر جهان است.

سیروز اغلب تا زمانی که آسیب کبدی شدید نشده، علائمی ایجاد نمی‌کند. اما در صورت بروز علائم، ممکن است شامل موارد زیر باشد:

علایم اولیه شامل:

• احساس ضعف و خستگی شدید؛

• کاهش اشتها و حالت تهوع؛

• کاهش وزن؛

• قرمزی کف دست‌ها؛

• رگ‌های خونی عنکبوتی‌شکل روی پوست؛

• درد در ناحیه بالای شکم به خصوص سمت راست؛

علایم حاصل از پیشرفت بیماری:

• زرد شدن پوست و چشم‌ها (یرقان)؛

• خارش پوست بدون وجود نشانه هایی از التهابات پوستی؛

• مدفوع بسیار تیره یا رنگ پریده؛

• مشکلات گوارشی به خصوص به علت مصرف غذاهای چرب؛

• برجستگی های زرد رنگ کوچک حاوی تجمعات چربی در پوست یا چشم؛

• تحلیل ماهیچه ها و کاهش وزن بدون علت مشخص؛

• گیجی، خواب‌آلودگی یا گفتار نامفهوم؛

• در زنان: قطع شدن قاعدگی (غیر مرتبط با یائسگی)؛

• در مردان: کاهش میل جنسی، کوچک شدن بیضه‌ها یا بزرگ شدن سینه‌ها (ژنیکوماستی)؛

• تورم پاها، مچ پا یا ساق پا (ادم)؛

• تجمع مایع در شکم (آسیت)؛

• خونریزی یا کبودی آسان؛

• خون در استفراغ یا مدفوع؛

• کاهش حجم ادرار؛

• تنگی نفس؛

• رنگ‌پریدگی ناخن‌ها، به‌ویژه شست و انگشت اشاره؛

• برجسته و گرد شدن نوک انگشتان (کلابینگ انگشتان).

سیروز می‌تواند عوارض مختلفی به دنبال داشته باشد، از جمله:

• فشار خون بالا در رگ‌های کبدی (پرتال هایپرتنشن): سیروز جریان طبیعی خون در کبد را کند کرده و فشار را در ورید پورت (وریدی که خون را به کبد می‌رساند) افزایش می‌دهد.

• تورم در پاها و شکم: افزایش فشار ورید پورت می‌تواند باعث تجمع مایع در پاها (ادم) و در شکم (آسیت) شود. این وضعیت ممکن است در اثر ناتوانی کبد در ساخت پروتئین‌هایی مانند آلبومین نیز رخ دهد.

• بزرگ شدن طحال (اسپلنومگالی): پرتال هایپرتنشن می‌تواند باعث گیر افتادن گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها در طحال شود که به تورم طحال منجر می‌گردد. کاهش تعداد پلاکت‌ها و گلبول‌های سفید در خون می‌تواند نخستین نشانه‌ی سیروز باشد.

• خونریزی: فشار بالا در سیستم پورت ممکن است منجر به انتقال خون به رگ‌های کوچک‌تر شود. این رگ‌ها در اثر فشار ممکن است پاره شده و خونریزی شدیدی ایجاد کنند. این فشار همچنین می‌تواند به گشاد شدن وریدها در مری یا معده (واریس مری یا معده) منجر شود که احتمال خونریزی تهدیدکننده حیات را در پی دارد. ناتوانی کبد در ساخت فاکتورهای انعقادی نیز ممکن است به خونریزی مداوم کمک کند.

• عفونت: سیروز توانایی بدن در مبارزه با عفونت‌ها را کاهش می‌دهد. آسیت ناشی از سیروز کبدی می‌تواند منجر به پریتونیت باکتریایی خودبه‌خودی شود که یک عفونت جدی است.

• سوءتغذیه: سیروز می‌تواند باعث اختلال در جذب مواد مغذی شده و در نتیجه باعث ضعف و کاهش وزن شود.

• تجمع سموم در مغز (انسفالوپاتی کبدی): کبد آسیب‌دیده به علت سیروز نمی‌تواند مانند کبد سالم سموم را از خون پاک کند. این سموم در مغز جمع شده و منجر به سردرگمی ذهنی و اختلال در تمرکز می‌شوند. با گذشت زمان، این وضعیت می‌تواند منجر به کما شود.

• یرقان: زمانی رخ می‌دهد که کبد نتواند بیلی‌روبین (یک ماده زائد خونی) را دفع کند. در نتیجه، پوست و سفیدی چشم‌ها زرد می‌شود و ادرار تیره رنگ می‌گردد.

• بیماری‌های استخوانی: برخی افراد مبتلا به سیروز دچار کاهش تراکم استخوان و افزایش خطر شکستگی می‌شوند.

• افزایش خطر سرطان کبد: درصد بالایی از مبتلایان به سرطان کبد، پیش‌تر سیروز داشته‌اند.

• برخی افراد مبتلا به سیروز دچار نارسایی چندین عضو بدن می‌شوند. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که این حالت، یکی از عوارض احتمالی سیروز است، هرچند علت دقیق آن هنوز کاملاً مشخص نشده است.

افرادی که در مراحل اولیه‌ی سیروز کبدی قرار دارند، معمولاً هیچ علائمی ندارند. سیروز اغلب در جریان آزمایش خون روتین یا معاینات دوره‌ای به‌صورت اتفاقی کشف می‌شود. برای تأیید تشخیص، معمولاً ترکیبی از آزمایش‌های آزمایشگاهی و تصویربرداری تجویز می‌شود.

آزمایش‌ها:

برای بررسی عملکرد کبد، ممکن است یک یا چند مورد از آزمایش‌های زیر تجویز شوند:

• آزمایش‌های آزمایشگاهی:

 پزشک ممکن است آزمایش خون برای بررسی علائم اختلال عملکرد کبد، مانند افزایش سطح بیلی‌روبین یا برخی آنزیم‌های کبدی، تجویز کند. برای ارزیابی عملکرد کلیه نیز سطح کراتینین در خون بررسی می‌شود. شمارش سلول‌های خونی انجام می‌گیرد و وجود ویروس‌های هپاتیت در خون بررسی می‌شود. همچنین، نسبت نرمال‌شده بین‌المللی (INR) برای بررسی توانایی لخته شدن خون اندازه‌گیری می‌شود. با توجه به سابقه‌ی پزشکی و نتایج آزمایش‌های خون، ممکن است علت زمینه‌ای سیروز تشخیص داده شود. این آزمایش‌ها همچنین می‌توانند مرحله‌ی پیشرفت سیروز را مشخص کنند.

• تصویربرداری:

برخی روش‌های تصویربرداری، از جمله الاستوگرافی گذرا یا الاستوگرافی رزونانس مغناطیسی (MRE)، ممکن است توصیه شوند. این روش‌های غیرتهاجمی برای بررسی سفتی یا فیبروز (سخت‌شدگی) کبد استفاده می‌شوند. سایر روش‌های تصویربرداری مانند MRI، سی‌تی‌اسکن (CT) و سونوگرافی نیز ممکن است انجام شوند.

• نمونه‌برداری (بیوپسی):

در بسیاری از موارد برای تشخیص نیازی به نمونه‌برداری از بافت کبد نیست، اما در صورت نیاز می‌توان با استفاده از بیوپسی میزان آسیب‌دیدگی کبد و علت آن را بررسی کرد.

درمان سیروز بستگی به علت بیماری و میزان آسیب‌دیدگی کبد دارد. اهداف اصلی درمان شامل کند کردن روند ایجاد بافت زخم در کبد و پیشگیری یا درمان علائم و عوارض ناشی از سیروز است. در موارد شدید آسیب کبدی، ممکن است نیاز به بستری در بیمارستان باشد.

درمان علت زمینه‌ای سیروز

در مراحل ابتدایی سیروز، ممکن است بتوان با درمان علت زمینه‌ای، آسیب به کبد را کاهش داد. گزینه‌های درمانی عبارت‌اند از:

• درمان وابستگی به الکل:

افرادی که سیروز آن‌ها ناشی از مصرف بیش‌ازحد الکل است، باید تلاش کنند مصرف الکل را به‌طور کامل متوقف کنند. ترک کامل الکل برای مبتلایان به سیروز ضروری است، زیرا حتی مقدار کمی از آن نیز برای کبد سمی است.

• کاهش وزن:

 افرادی که سیروز آن‌ها ناشی از بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک است، ممکن است با کاهش وزن و کنترل سطح قند خون، سلامت کبد خود را بهبود بخشند.

• دارو برای کنترل هپاتیت:

ممکن است از طریق درمان ویروس‌های هپاتیت بی یا سی، از آسیب بیشتر به سلول‌های کبدی جلوگیری شود.

• دارو برای کنترل دیگر علل و علائم سیروز:

برخی داروها می‌توانند روند پیشرفت برخی انواع سیروز را کند کنند. به‌عنوان مثال، در مبتلایان به کلانژیت صفراوی اولیه که زود تشخیص داده می‌شود، دارو می‌تواند پیشرفت بیماری به سیروز را به‌ طور چشمگیری به تأخیر بیندازد.

داروهای دیگر می‌توانند علائمی مانند خارش، خستگی و درد را کاهش دهند. همچنین ممکن است مکمل‌های تغذیه‌ای برای درمان سوءتغذیه مرتبط با سیروز تجویز شوند. این مکمل‌ها می‌توانند از پوکی استخوان نیز پیشگیری کنند.

درمان عوارض سیروز

برای درمان عوارض ناشی از سیروز اقداماتی تجویز می شود، از جمله:

• تجمع مایع در بدن:

رژیم غذایی کم‌نمک و مصرف داروهای کاهش‌دهنده‌ تجمع مایعات ممکن است به کنترل آسیت (تجمع مایع در شکم) و تورم کمک کند. در موارد شدیدتر، ممکن است نیاز به تخلیه مایع با روش‌های جراحی وجود داشته باشد.

• پرفشاری ورید پورت (فشار خون بالا در سیاهرگ کبدی):

برخی داروهای کاهنده‌ی فشار خون می‌توانند فشار در سیاهرگ پورت را کاهش داده و از خونریزی شدید پیشگیری کنند. برای بررسی واریس‌های مری یا معده، ممکن است اندوسکوپی فوقانی به‌طور منظم انجام شود.

اگر فرد دچار واریس شود، احتمالاً داروهایی برای کاهش خطر خونریزی تجویز خواهند شد. در صورت وجود خونریزی یا احتمال زیاد خونریزی، ممکن است نیاز به بستن واریس با نوار (باند لیگاسیون) باشد. این روش می‌تواند خونریزی را متوقف کرده یا احتمال بروز آن را کاهش دهد. در موارد شدید، ممکن است از شانت پورتوسیستمیک داخل‌کبدی از راه ورید ژوگولار (TIPS) برای کاهش فشار خون در کبد استفاده شود.

• عفونت‌ها:

برای درمان عفونت‌ها ممکن است آنتی‌بیوتیک یا داروهای دیگر لازم باشد. همچنین احتمالاً انجام واکسیناسیون علیه آنفلوآنزا، ذات‌الریه و هپاتیت توصیه خواهد شد.

• افزایش خطر سرطان کبد:

برای بررسی نشانه‌های بروز سرطان کبد، ممکن است در بازه های زمانی منظم، آزمایش خون و سونوگرافی تجویز شود.

• انسفالوپاتی کبدی:

 برخی بیماران ممکن است داروهایی برای کاهش تجمع سموم در خون دریافت کنند که ناشی از عملکرد ضعیف کبد است.

جراحی

عمل پیوند کبد:

در موارد پیشرفته سیروز، زمانی که عملکرد کبد به‌ شدت مختل شده باشد، پیوند کبد ممکن است تنها گزینه درمانی باشد. پیوند کبد، عملی است که در آن کبد بیمار با یک کبد سالم از یک اهداکننده فوت‌شده یا بخشی از کبد یک اهداکننده زنده جایگزین می‌شود. سیروز یکی از شایع‌ترین دلایل انجام پیوند کبد است.

کسانی که برای پیوند کبد در نظر گرفته می‌شوند، تحت آزمایش‌های گسترده‌ای قرار می‌گیرند تا مشخص شود آیا از سلامت کافی برای موفقیت در جراحی برخوردار هستند یا خیر.

در گذشته، بیماران مبتلا به سیروز الکلی معمولاً گزینه مناسبی برای پیوند کبد در نظر گرفته نمی‌شدند، چرا که احتمال بازگشت به مصرف الکل پس از پیوند بسیار زیاد بود. اما پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که در صورت انتخاب دقیق بیماران، افرادی که سیروز الکلی شدید دارند نیز می‌توانند نرخ بقای پس از پیوند مشابه با بیماران مبتلا به دیگر بیماری‌های کبدی داشته باشند.

سبک زندگی و درمان‌های خانگی

در صورت ابتلا به سیروز، جهت جلوگیری از آسیب بیشتر به کبد باید از توصیه های زیر پیروی کرد:

پرهیز از مصرف الکل:

الکل اثرات مخربی بر کبد دارد و به شدت توصیه می شود که از مصرف آن خودداری گردد.

رژیم غذایی کم‌نمک داشته باشید:

مصرف حجم زیادی از نمک می‌تواند منجر به احتباس مایعات در بدن شود و تورم شکم و پاها را تشدید کند. بهتر است به‌ جای نمک از ادویه‌ها و سبزی‌های معطر برای طعم‌دار کردن غذا استفاده شود.

پیروی از رژیم غذایی سالم:

افراد مبتلا به سیروز در معرض سوءتغذیه قرار دارند. برای مقابله با این مشکل، رژیمی متعادل شامل انواع میوه و سبزیجات توصیه می شود. منابع پروتئینی کم‌چرب مانند حبوبات، مرغ یا ماهی نیز انتخابات مناسبی می باشند. مصرف غذاهای دریایی خام توصیه نمی شود.

محافظت از بدن در مقابل انواع عفونت ها:

سیروز توانایی بدن برای مبارزه با عفونت‌ها را کاهش می‌دهد. توصیه می شود از تماس با افراد بیمار خودداری گردد و دست ها به صورت مرتب شسته شود. واکسیناسیون علیه هپاتیت A و B، آنفلوآنزا و ذات‌الریه با مشورت با پزشک انجام شود.

مصرف با احتیاط داروهای بدون نسخه:

سیروز توانایی کبد در پردازش داروها را کاهش می‌دهد. بنابراین، پیش از مصرف هر نوع دارو، حتی داروهای بدون نسخه باید با متخصص مشورت شود. از مصرف آسپرین و ایبوپروفن مانند Advil یا Motrin پرهیز شود. در صورت بروز آسیب کبدی، ممکن است پزشک توصیه کند که از استامینوفن (Tylenol) استفاده نشود یا تنها مقدار بسیار کمی از آن برای کاهش درد مصرف شود.