هلیکوباکترپیلوری

شایع‌ترین راه ابتلا به عفونت هلیکوباکتر پیلوری، انتقال مستقیم از فردی به فرد دیگر است. علل ابتلا به این باکتری عبارت‌اند از:

• تماس نزدیک به فرد یا مواد آلوده به باکتری هلیکوباکتر: مانند استفاده مشترک از ظروف غذا یا تماس با استفراغ یا مدفوع فرد آلوده.

• مصرف غذا یا آب آلوده: باکتری هلیکوباکتر می‌تواند در شرایط غیربهداشتی زنده بماند. این باکتری ممکن است روی غذا یا در آبی که به‌درستی پاک‌سازی یا ضدعفونی نشده‌اند، وجود داشته باشد.

عوامل خطر

عوامل خطر ابتلا به عفونت هلیکوباکترپیلوری شامل شرایط زندگی، سابقه‌ سلامتی و عادات غذایی هستند. این عوامل عبارت‌اند از:

• زندگی در محیط‌های شلوغ: زندگی در خانه‌ای با تعداد زیادی از افراد، خطر ابتلا به این عفونت را افزایش می‌دهد.

• نداشتن دسترسی پایدار به آب آشامیدنی سالم: باکتری هلیکوباکترپیلوری ممکن است از طریق آب آلوده و غیرایمن منتقل شود.

• زندگی در کشورهای در حال توسعه: این عفونت‌ها در کشورهای در حال توسعه که دسترسی به آب سالم و بهداشت مناسب کمتر است، شایع‌ترند. در این کشورها، ابتلا معمولاً از دوران کودکی آغاز می‌شود.

• داشتن برخی بیماری‌های زمینه‌ای: التهاب مزمن و نازک شدن پوشش معده (گاستریت آتروفیک) می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد. همین‌طور بیماری‌های سیستم ایمنی (مانند کم‌خونی پرنیشیوز و تومورهای غیرسرطانی معده) نیز در این زمینه مؤثرند.

• سابقه خانوادگی برخی بیماری‌ها: اگر سابقه زخم معده و سرطان در والدین یا خواهر و برادر فردی وجود داشته باشد، احتمال ابتلا به این نوع عفونت معده در این نوع افراد نیز بیشتر خواهد بود.

• به‌اشتراک‌گذاری غذا یا ظروف غذاخوری: باکتری هلیکوباکترپیلوری می‌تواند از طریق بزاق منتقل شود. بنابراین بهتر است از به‌ اشتراک‌گذاشتن غذا یا قاشق و چنگال با دیگران پرهیز شود.

 وجود این باکتری به‌تنهایی معمولاً علائمی ایجاد نمی‌کند. اما اگر به دلیل هلیکوباکتر پیلوری التهاب معده (گاستریت) یا زخم پپتیک ایجاد شود، احتمالاً برخی علایم بروز خواهند کرد. شایع‌ترین مشکل، درد مبهم یا سوزشی در شکم است. این درد ممکن است گاهی ظاهر شود و گاهی از بین برود و معمولاً زمانی که معده خالی است، شدیدتر می‌شود و ممکن است بعد از خوردن غذا، نوشیدن شیر یا مصرف داروی ضد اسید معده احساس بهتری به فرد دست دهد.

سایر علائم شامل موارد زیر است:

• نفخ؛
• آروغ زدن؛
• بی‌اشتهایی؛
• تهوع؛
• استفراغ؛
• کاهش وزن بدون دلیل مشخص

اگر مدفوع به رنگ تیره، سیاه یا شبیه قیر (قیری‌شکل) باشد، ممکن است نشانه‌ای از خونریزی در بخش بالایی دستگاه گوارش باشد که احتمالاً ناشی از زخمی است که توسط  هلیکوباکتر پیلوری ایجاد شده است و خونی که به رنگ قرمز در مدفوع دیده می‌شود، می‌تواند نشانه خونریزی در بخش پایینی دستگاه گوارش باشد که در هر دو حالت حتما باید به پزشک مراجعه کرد.

عوامل خطر ابتلا به عفونت H. pylori شامل شرایط زندگی، سابقه‌ سلامتی و عادات غذایی هستند. این عوامل عبارت‌اند از:

• زندگی در محیط‌های شلوغ: زندگی در خانه‌ای با تعداد زیادی از افراد، خطر ابتلا به این عفونت را افزایش می‌دهد.

• نداشتن دسترسی پایدار به آب آشامیدنی سالم: باکتری هلیکوباکترپیلوری ممکن است از طریق آب آلوده و غیرایمن منتقل شود.

• زندگی در کشورهای در حال توسعه: این عفونت‌ها در کشورهای در حال توسعه که دسترسی به آب سالم و بهداشت مناسب کمتر است، شایع‌ترند. در این کشورها، ابتلا معمولاً از دوران کودکی آغاز می‌شود.

• داشتن برخی بیماری‌های زمینه‌ای: التهاب مزمن و نازک شدن پوشش معده که به آن گاستریت آتروفیک گفته می‌شود و بیماری‌های سیستم ایمنی مانند کم‌خونی پرنیشیوز و تومورهای غیرسرطانی معده در صورتی که همزمان با عفونت هلیکوباکتر پیلوری در فردی بروز کنند، احتمال ابتلا به سرطان معده را در این فرد افزایش می دهند.

• سابقه خانوادگی برخی بیماری‌ها: اگر سابقه زخم معده و سرطان معده در والدین یا خواهر و برادر فردی وجود داشته باشد، در صورت ابتلا به عفونت هلیکوباکترپیلوری، احتمال ابتلا به سرطان معده در این فرد افزایش خواهد یافت.

• به‌اشتراک‌گذاری غذا یا ظروف غذاخوری: باکتری هلیکوباکترپیلوری می‌تواند از طریق بزاق منتقل شود. بنابراین بهتر است از به‌ اشتراک‌گذاشتن غذا یا قاشق و چنگال با دیگران پرهیز شود.

تشخیص عفونت H. pylori معمولاً شامل آزمایش‌هایی برای بررسی علت علائم فرد است. پزشک ممکن است یک یا چند مورد از این آزمایش‌ها را توصیه کند:

1.آزمایش‌های مدفوع:

در این آزمایش‌ها، نمونه مدفوع در آزمایشگاه برای وجود باکتری بررسی می‌شود:

• آزمایش آنتی‌ژن مدفوع: این آزمایش رایج به دنبال پروتئین‌هایی (آنتی‌ژن‌ها) است که با عفونت pylori مرتبط‌اند.

• آزمایش PCR مدفوع: وجود هلیکوباکتر پیلوری را در مدفوع بررسی می‌کند و همچنین جهش‌های ژنی که ممکن است باعث مقاومت باکتری به آنتی‌بیوتیک‌ها شوند را شناسایی می‌نماید. این روش از نظر هزینه گران‌تر از آزمایش آنتی‌ژن است و دسترسی به آن ممکن است آسان نباشد.

2. آزمایش تنفسی:

به آن آزمایش تنفسی اوره هم گفته می‌شود. در این روش ابتدا فرد در یک کیسه بازدم می‌کند تا میزان دی‌اکسیدکربن موجود در نفس وی اندازه گیری شود، سپس ماده‌ای مخصوص را به صورت قرص، مایع یا پودینگ می‌بلعد.

 اگر عفونت هلیکوباکترپیلوری وجود داشته باشد، تماس این ماده با باکتری باعث آزاد شدن کربن می‌شود. این کربن جذب بدن شده و از طریق بازدم دفع می‌شود. فرد در یک کیسه نفس می‌کشد و دستگاهی میزان کربن موجود در بازدم را اندازه‌گیری می‌کند. افزایش دی‌اکسیدکربن در نمونه دوم نسبت به نمونه اول، نشانه مثبت بودن آزمایش است. این آزمایش برای بزرگسالان و کودکان بالای ۶ سال که می‌توانند دستورالعمل‌ها را دنبال کنند، مناسب است.

۳. روش‌های بررسی دقیق‌تر زخم‌ها

• اندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی: پزشک لوله‌ای باریک و انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین کوچک (آندوسکوپ) را از طریق دهان وارد معده و بخش ابتدایی روده کوچک می‌کند تا این ناحیه ها را بررسی کند. در این روش می‌توان نمونه‌ای از بافت را نیز برای آزمایش هلیکوباکتر پیلوری برداشت. در طول انجام اندوسکوپی، داروهایی برای حفظ آرامش بیمار به وی داده می شود. اندوسکوپی نسبت به آزمایش‌های تنفسی یا مدفوع تهاجمی‌تر است و معمولاً تنها برای تشخیص به کار نمی‌رود، بلکه برای بررسی مشکلات گوارشی دیگر یا انتخاب دقیق‌تر آنتی‌بیوتیک‌ها (در صورت مقاومت به درمان اولیه) استفاده می‌شود. گاهی نیاز است این آزمایش پس از پایان درمان دوباره انجام شود، به‌ویژه اگر علائم بیمار ادامه داشته باشد یا یافته‌های اولیه نگران‌کننده بوده باشند.

• آزمایش تصویربرداری دستگاه گوارش فوقانی با باریم: در بیمارستان، مایع سفید و گچی‌رنگی حاوی ماده‌ای به نام باریم به فرد داده می شود تا آن را بنوشد. سپس پزشک با گرفتن عکس اشعه ایکس، پوشش ایجاد شده توسط باریم بر روی گلو و معده را بررسی می‌کند تا تصویر واضح‌تری به دست آورد.

• سی‌تی اسکن (CT): نوع پیشرفته‌ای از تصویربرداری با اشعه ایکس که می‌تواند مشکلاتی مانند زخم پپتیک را در معده شناسایی کند.

در صورتی که این بیماری علایم و عوارضی برای بیمار ایجاد نکند نیازی به درمانش نخواهد بود. در صورت تشخیص نهایی ابتلا به این باکتری باید از مصرف داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن خودداری شود؛ زیرا این داروها می‌توانند خطر ابتلا به زخم معده را افزایش دهند.

در صورتی که عفونت هلیکوباکتر منجر به علائم مرتبط با زخم معده یا التهاب معده (گاستریت) شود، درمانی شامل ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها (مانند سفالکسین، آموکسی سیلین و …) و مهارکننده پمپ پروتون (مانند امپرازول، پانتوپرازول و …) برای کاهش اسید معده تجویز خواهند شد. ترکیب انواع آنتی بیوتیک ها با یکدیگر مانع مقاومت باکتری نسبت به یک آنتی‌بیوتیک خاص می‌شود.

بسته به وضعیت بیمار علاوه بر آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای مهار کننده پمپ پروتون ممکن است داروهایی برای کمک به ترمیم معده نیز برای بیمار تجویز شوند.

همچنین، اگر علی رغم تکمیل روند درمانی علایم بیماری همچنان وجود داشته باشند، مراجعه مجدد به پزشک ضروری خواهد بود. ممکن است نیاز باشد آزمایش مجددی انجام شود تا مشخص شود عفونت کاملاً از بین رفته یا اینکه دلیل دیگری برای علائم وجود دارد.

آزمایش پیگیری برای هلیکوباکتر پیلوری حداقل دو هفته پس از اتمام مصرف مهارکننده پمپ پروتون و چهار هفته پس از درمان (پایان دوره آنتی بیوتیک) توصیه می‌شود. ممکن است با تجویز پزشک آزمایش تنفسی یا آزمایش مدفوع تکرار شوند. اگر آزمایش‌ها نشان دهند که درمان موفق نبوده، ممکن است نیاز به تکرار روند درمانی با ترکیبی متفاوت از آنتی‌بیوتیک‌ها باشد.

در کودکان:

اگر کودک مطابق با برنامه درمانی عمل کند و داروهای تجویزشده را کامل مصرف کند، احتمال بازگشت عفونت در طی سه سال آینده کمتر از ۱۰ درصد خواهد بود.
درمان می‌تواند به بهبود زخم‌های معده کمک کند، اما ممکن است هفته‌ها تا چند ماه طول بکشد تا علائم به‌طور کامل از بین بروند.

برای پیشگیری از عفونت هلیکوباکترپیلوری:

• از به اشتراک گذاشتن غذا یا ظروف غذاخوری با خانواده یا دوستان خودداری کنید.
• آب تمیز بنوشید و از آب سالم برای شست و شو و تهیه غذا استفاده کنید (این موضوع به خصوص برای مناطقی که ممکن است آب آشامیدنی آن آلوده باشد بسیار مهم است).
• دست‌های خود را به‌درستی بشویید؛ حداقل ۲۰ ثانیه با آب و صابون، به‌ویژه قبل از غذا خوردن و بعد از استفاده از سرویس بهداشتی.

در صورت ابتلا به عفونت هلیکوباکترپیلوری برخی غذاها می‌توانند موجب تحریک مخاط معده یا کند شدن روند گوارش شوند. بهتر است از مصرف موارد زیر خودداری شود:

• غذاهای تند: مانند فلفل قرمز، خردل و هر چیزی با طعم تند که می‌تواند التهاب را تشدید کند.

• غذاهای اسیدی: مانند مرکبات (لیمو، پرتقال، گریپ‌فروت) که ممکن است اسید معده را افزایش داده و باعث ناراحتی شوند.

• غذاهای چرب: مانند گوشت‌های پرچرب، غذاهای سرخ‌شده و پنیرهای فرآوری‌شده که گوارش را کند کرده و ممکن است علائم را تشدید کنند.

• نوشیدنی‌های کافئین‌دار: مانند قهوه، چای سیاه و نوشابه که تولید اسید معده را تحریک می‌کنند.

• الکل: مشروبات الکلی می‌تواند باعث تحریک پوشش معده شده و روند بهبود را کند کند.

• غذاهای فرآوری‌شده: این غذاها معمولاً حاوی مواد نگهدارنده و افزودنی‌هایی هستند که ممکن است معده را تحریک کنند.

• و پرهیز از مصرف هر نوع دیگر از مواد غذایی که منجربه سوزش سردل یا سوهاضمه می شود و ممکن است به آن در متن این مقاله اشاره نشده باشد.