هپاتیت سی

عامل هپاتیت سی، ویروس هپاتیت سی (HCV) است که عمدتاً از طریق ورود خون آلوده به جریان خون فرد سالم منتقل می‌شود. این ویروس در سطح جهان به شکل انواع مختلفی موسوم به ژنوتیپ وجود دارد. تاکنون ۷ ژنوتیپ و ۶۷ زیرگروه شناسایی شده است.

سیر بالینی بیماری در تمام ژنوتیپ‌ها مشابه است، اما انتخاب نوع درمان ممکن است بسته به ژنوتیپ متفاوت باشد. خوشبختانه داروهای ضدویروسی مدرن قادرند بسیاری از ژنوتیپ‌ها را با موفقیت درمان کنند.

مسیرهای انتقال

هپاتیت C تنها از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شود. شایع‌ترین عوامل شامل:

• تزریق مواد مخدر با سرنگ مشترک؛

• تولد از مادری که مبتلا به ویروس هپاتیت سی باشد؛

• تماس با سوزن یا تجهیزات آلوده در مراکز درمانی؛

• انجام تتو یا پیرسینگ با تجهیزات غیراستریل؛

• استفاده مشترک از ریش‌تراش یا مسواک

هپاتیت سی از طریق شیر مادر، غذا، آب یا تماس‌های روزمره مانند در آغوش گرفتن، بوسیدن یا خوردن و آشامیدن مشترک یا از طریق بزاق، عرق و اشک منتقل نمی‌شود.

عوامل خطر

با توجه به این که هپاتیت سی می‌تواند سال‌ها بدون علامت باقی بماند، توصیه می‌شود که تمام بزرگسالان ۱۸ تا ۷۹ ساله برای هپاتیت سی تحت غربالگری قرار گیرند. غربالگری به ویژه در افرادی که در معرض خطر بالاتر قرار دارند اهمیت دارد، از جمله:

• افرادی که در گذشته مواد مخدر تزریقی یا استنشاقی مصرف کرده‌اند.

• کسانی که بدون علت مشخص نتایج غیرعادی آزمایش‌های کبدی دارند.

• نوزادانی که از مادر مبتلا به هپاتیت سی متولد شده‌اند.

• زنان باردار در طول دوره بارداری.

• کارکنان حوزه درمان و اورژانس که در تماس مستقیم با خون یا سوزن آلوده قرار گرفته‌اند.

• افراد مبتلا به هموفیلی که قبل از سال ۱۹۸۷ با فاکتورهای انعقادی درمان شده‌اند.

• کسانی که مدت طولانی دیالیز خونی داشته‌اند.

• افرادی که قبل از سال ۱۹۹۲ خون یا عضو پیوندی دریافت کرده‌اند.

• شرکای جنسی افراد مبتلا به هپاتیت سی.

• افراد مبتلا به HIV

• مردانی که باتمایل به همجنسان خود دارند.

• افراد فعال جنسی که قصد شروع داروی پیشگیری از HIV را دارند.

• کسانی که سابقه حضور در زندان را داشته اند.

غربالگری منظم و شناسایی به‌موقع این بیماری، امکان درمان زودهنگام و جلوگیری از پیشرفت آسیب‌های کبدی را فراهم می‌آورد.

هر عفونت طولانی ‌مدت هپاتیت سی با مرحله‌ای موسوم به فاز حاد آغاز می‌شود. هپاتیت سی حاد به ندرت تشخیص داده می‌شود، چرا که اغلب بدون علامت است. در مواردی که علائم بالینی ظاهر شوند، ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• یرقان (زردی پوست و چشم‌ها)؛

• خستگی؛

• تهوع؛

• تب؛

• دردهای عضلانی.

عفونت طولانی‌مدت با ویروس هپاتیت سی، به هپاتیت سی مزمن معروف است. این نوع عفونت معمولاً برای سال‌ها بدون علامت باقی می‌ماند و نشانه‌های بالینی تنها زمانی بروز می‌کنند که آسیب کبدی پیشرفته رخ دهد. علائم هپاتیت سی مزمن می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• خونریزی یا کبودی آسان؛

• خستگی شدید؛

• بی‌اشتهایی؛

• یرقان (در افراد سفیدپوست بارزتر است) و زردی سفیدی چشم در افراد سفیدپوست، سیاه‌پوست و سبزه؛

• تیره شدن رنگ ادرار و مدفوع کم رنگ؛

• خارش پوست؛

• تجمع مایع در شکم (آسیت)؛

• ورم پاها؛

• کاهش وزن؛

• اختلالات ذهنی و عصبی شامل گیجی، خواب‌آلودگی و اختلال گفتار (انسفالوپاتی کبدی)؛

• رگ‌های خونی شبیه عنکبوت روی پوست (آنژیوم عنکبوتی)؛

• خون در مدفوع یا استفراغ؛

• تغییر رنگ کف دست‌ها به قرمز یا تیره

سیر بیماری

• عفونت حاد هپاتیت سی معمولاً بدون علامت است و بیشتر موارد به بیماری تهدیدکننده زندگی تبدیل نمی‌شوند.

• حدود ۳۰٪ افراد مبتلا به هپاتیت سی حاد طی شش ماه پس از ابتلا، بدون درمان، ویروس را به طور طبیعی پاک‌سازی می‌کنند.

• حدود ۷۰٪ موارد به هپاتیت سی مزمن تبدیل می‌شوند. در میان مبتلایان مزمن، خطر ابتلا به سیروز طی ۲۰ سال آینده بین ۱۵٪ تا ۳۰٪ است.

علاوه بر این، درمان‌های ضدویروسی می‌توانند به بهبود عفونت حاد هپاتیت سی کمک کنند و از پیشرفت آن به مرحله مزمن جلوگیری نمایند.

حدود ۳۰٪ افراد قادرند در مرحله حاد ویروس را به‌طور طبیعی پاکسازی کنند، اما بیشتر افراد به عفونت مزمن مبتلا می‌شوند. عفونت مزمن هپاتیت سی می‌تواند در طول سال‌ها به عوارض جدی منجر شود، از جمله:

• زخم و اسکار کبد (سیروز): پس از چند دهه ابتلا به هپاتیت سی، بافت کبد ممکن است دچار فیبروز شدید شود. این وضعیت می‌تواند عملکرد طبیعی کبد را مختل کند.

• سرطان کبد (هپاتوسلولار کارسینوما): درصد کمی از مبتلایان به هپاتیت سی ممکن است به سرطان کبد مبتلا شوند.

• نارسایی کبد: در موارد پیشرفته، ایجاد اسکار شدید می‌تواند منجر به نارسایی کامل کبد گردد.

• پرفشاری ورید پورت: به افزایش فشار خون در سیستم وریدی پورتال کبد گفته می‌شود. این ورید، خون روده‌ها، طحال و لوزالمعده را به کبد منتقل می‌کند تا سموم و مواد مغذی پردازش شوند. افزایش ورید پورت می تواند منجر به تجمع مایع در شکم، واریس مری و بزرگ شدن طحال شود.

اگر تست غربالگری نشان دهد فرد مبتلا به هپاتیت سی است، آزمایش‌های تکمیلی می‌توانند اطلاعات زیر را ارائه دهند:

• بار ویروسی: میزان ویروس هپاتیت سی در خون اندازه‌گیری می‌شود.

• ژنوتیپ ویروس: نوع ژنوتیپ ویروس برای تعیین مناسب‌ترین درمان مشخص می‌گردد.

آزمایش‌های بررسی آسیب کبدی

برای ارزیابی شدت آسیب کبدی در هپاتیت سی مزمن، ممکن است از یک یا چند روش زیر استفاده شود:

• الاستوگرافی تشدید مغناطیسی (Magnetic Resonance Elastography, MRE): یک روش غیرتهاجمی که ترکیبی از MRI و امواج صوتی است و میزان سفتی بافت کبد را نشان می‌دهد. سفتی کبد نشان‌دهنده میزان فیبروز است.

• الاستوگرافی گذرا (Transient Elastography): روشی مبتنی بر سونوگرافی ویژه که ارتعاشات تولید شده را از بافت کبد عبور داده و سرعت عبور آن‌ها را اندازه‌گیری می‌کند تا میزان فیبروز تخمین زده شود.

• بیوپسی یا نمونه برداری از بافت کبد: با کمک سونوگرافی، سوزن باریکی وارد کبد شده و نمونه‌ای از بافت برداشته می‌شود تا در آزمایشگاه بررسی گردد.

• آزمایش‌های خون: مجموعه‌ای از آزمایش‌ها برای تعیین میزان زخم یا اسکار و ارزیابی عملکرد کبد مورد استفاده قرار می‌گیرند.

داروهای ضدویروسی

داروهای ضدویروسی با هدف پاک‌سازی ویروس هپاتیت سی از بدن تجویز می‌شوند. هدف از درمان، عدم شناسایی ویروس در خون حداقل ۱۲ هفته پس از پایان دوره درمان است.

• داروهای ضدویروسی جدید، موسوم به داروهای مستقیم‌الاثر (Direct-acting antivirals, DAAs)، دارای اثربخشی بالا، عوارض جانبی کمتر و دوره درمان کوتاه‌تر هستند.

• انتخاب نوع دارو و مدت درمان به ژنوتیپ ویروس، میزان آسیب کبدی، شرایط پزشکی فرد و سابقه درمان‌های قبلی بستگی دارد.

• معمولاً دوره درمان با داروهای مستقیم‌الاثر حدود ۱۲ هفته است و طی این مدت، پزشک روند پاسخ‌دهی به دارو و عوارض احتمالی را پیگیری می‌کند.

• با توجه به پیشرفت سریع تحقیقات، گزینه‌های درمانی به‌طور مداوم به‌روز می‌شوند؛ بنابراین درمان باید با مشورت متخصص کبد یا بیماری‌های عفونی انتخاب شود.

پیوند کبد

در موارد آسیب شدید کبد ناشی از هپاتیت سی مزمن، پیوند کبد ممکن است یک گزینه درمانی باشد. در این روش، کبد آسیب‌دیده برداشته و با کبد سالم جایگزین می‌شود.

• بیشتر کبدهای پیوندی از اهداکنندگان فوت‌شده و تعداد محدودی از اهداکنندگان زنده تأمین می‌شوند که بخشی از کبد خود را اهدا می‌کنند.

• پیوند کبد به‌تنهایی هپاتیت سی را درمان نمی‌کند و معمولاً عفونت دوباره بازمی‌گردد. بنابراین، درمان ضدویروسی پس از پیوند برای محافظت از کبد جدید ضروری است.

• مطالعات اخیر نشان داده‌اند که داروهای مستقیم‌الاثر می‌توانند هپاتیت سی را حتی پس از پیوند درمان کنند و گاهی پیش از پیوند نیز برای ریشه‌کنی ویروس تجویز می‌شوند.

واکسیناسیون

در حال حاضر واکسن خاصی برای هپاتیت سی وجود ندارد. با این حال، توصیه می‌شود بیماران واکسیناسیون علیه هپاتیت آ و هپاتیت ب را دریافت کنند، زیرا این ویروس‌ها نیز می‌توانند به کبد آسیب زده و وضعیت هپاتیت سی را تشدید کنند.

سبک زندگی و مراقبت‌های خانگی

تغییرات در سبک زندگی می‌توانند مدیریت بیماری و حفظ سلامت کبد را تسهیل کنند و از انتقال ویروس به دیگران جلوگیری نمایند:

• قطع مصرف الکل: الکل روند پیشرفت بیماری کبدی را تسریع می‌کند.

• پرهیز از مصرف داروهای آسیب‌رسان به کبد: تمامی داروهای مصرفی باید تحت نظارت پزشک بوده و در صورت لزوم برخی داروها باید قطع شوند.
• جلوگیری از تماس با خون آلوده: فرد مبتلا باید زخم های خود را بپوشاند، از به‌اشتراک‌گذاری تیغ، مسواک یا سایر وسایل شخصی خودداری نماید و خون، اندام یا مایعات خود را تحت هیچ شرایطی اهدا نکند. همچنین، در صورت مراجعه به مراکز درمانی، کارکنان بخش مربوطه را از وضعیت خود مطلع نماید.

• رعایت ایمنی در روابط جنسی: فرد مبتلا باید شریک جنسی خود را پیش از رابطه در جریان قرار وضعیت خود قرار دهد و همیشه از کاندوم استفاده نماید.

پیشگیری

راهکارهای زیر می‌توانند خطر ابتلا به هپاتیت سی را کاهش دهند:

• ترک مصرف مواد مخدر غیرقانونی: در صورت مصرف، با بهره‌گیری از مراکز تخصصی ترک اعتیاد، می توان اقدام به قطع مصرف مواد مخدر نمود.

• احتیاط در انجام تاتو و پیرسینگ: با مراجعه به مراکز معتبر و کسب اطمینان از استریل بودن ابزارها می توان از احتمال ابتلا به این ویروس کاست.

• احتیاط در استفاده از سوزن ها: استفاده از سوزن‌های یکبار مصرف و پیروی از روش‌های استاندارد استریل.

• رعایت روابط جنسی ایمن: خودداری از برقراری رابطه بدون کاندوم با افرادی که وضعیت سلامتشان مشخص نیست و پرهیز از داشتن چند شریک جنسی.