سرطان پانکراس

علت دقیق سرطان پانکراس مشخص نیست. با این حال، برخی عوامل می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند:

• مصرف سیگار؛
• دیابت نوع ۲؛
• التهاب مزمن پانکراس (پانکراتیت)؛
• سابقه خانوادگی تغییرات ژنتیکی مؤثر بر سرطان (مانند جهش در ژن BRCA2 یا سندرم لینچ)؛
• سابقه خانوادگی سرطان پانکراس؛
• چاقی؛
• افزایش سن (بیشتر در افراد بالای ۶۵ سال دیده می‌شود)؛
• مصرف زیاد الکل.

در مراحل اولیه معمولاً علائمی ندارد. علائم زمانی ظاهر می‌شوند که بیماری پیشرفت کرده باشد:

• درد شکم که به پهلو یا پشت گسترش می‌یابد؛
• کاهش اشتها؛
• کاهش وزن بی‌دلیل؛
• زردی پوست و سفیدی چشم‌ها (یرقان)؛
• مدفوع رنگ‌پریده؛
• ادرار تیره‌رنگ؛
• خارش پوست؛
• دیابت جدید یا دیابتی که سخت‌تر کنترل می‌شود؛
• درد یا تورم در دست یا پا (به دلیل لخته خون)؛
• خستگی و ضعف شدید.

آزمایش‌هایی که برای تشخیص سرطان لوزالمعده انجام می‌شوند عبارت‌اند از:

تصویربرداری پزشکی: آزمایش‌های تصویربرداری با گرفتن تصاویر از داخل بدن، به پزشکان در تشخیص بیماری‌ها کمک می‌کنند. آزمایش‌های تصویربرداری مورد استفاده برای تشخیص سرطان پانکراس شامل سونوگرافی (Ultrasound)، سی‌تی اسکن (CT Scan)، ام‌آر‌آی (MRI) و در برخی موارد پت اسکن (PET Scan) یا همان توموگرافی با گسیل پوزیترون هستند.

سونوگرافی درون‌نگر (EUS– Endoscopic Ultrasound ): آزمایشی است برای گرفتن تصاویر از دستگاه گوارش و اندام‌ها و بافت‌های اطراف آن. در این روش از یک لوله باریک و بلند دارای دوربین به نام اندوسکوپ استفاده می‌شود که از راه دهان وارد معده می‌شود. در انتهای این لوله، دستگاه سونوگرافی قرار دارد که با استفاده از امواج صوتی، تصاویر دقیقی از بافت‌های اطراف، از جمله پانکراس، تهیه می‌کند.

نمونه‌برداری (بیوپسی): بیوپسی فرآیندی است برای برداشتن نمونه کوچکی از بافت به‌منظور بررسی در آزمایشگاه. معمولاً این نمونه در طول انجام EUS برداشته می‌شود. در این روش، ابزارهای خاصی از طریق آندوسکوپ وارد بدن شده و از بافت پانکراس نمونه‌برداری می‌کنند. در موارد کمتر رایج، با استفاده از یک سوزن باریک که از روی پوست وارد پانکراس می‌شود، نمونه‌برداری انجام می‌شود. این روش را نمونه‌برداری با سوزن نازک (Fine-Needle Aspiration) می‌نامند.

نمونه به آزمایشگاه فرستاده می‌شود تا مشخص شود آیا بافت مورد نظر سرطانی است یا نه. آزمایش‌های پیشرفته‌تری نیز می‌توانند تغییرات DNA موجود در سلول‌های سرطانی را شناسایی کنند. نتایج این آزمایش‌ها به تیم پزشکی شما در طراحی برنامه درمانی کمک می‌کند.

آزمایش خون:  برخی آزمایش‌های خون می‌توانند پروتئین‌هایی به نام نشانگرهای توموری (Tumor Markers) را که توسط سلول‌های سرطانی پانکراس تولید می‌شوند، شناسایی کنند. یکی از این آزمایش‌ها، CA19-9 نام دارد که به‌طور گسترده در تشخیص و پیگیری سرطان پانکراس استفاده می‌شود. پزشکان ممکن است این آزمایش را در حین درمان و پس از آن چند بار تکرار کنند تا واکنش سرطان به درمان بررسی شود. البته برخی از سرطان‌های پانکراس این پروتئین را بیش از حد تولید نمی‌کنند، بنابراین این آزمایش برای همه بیماران مفید نیست.

آزمایش ژنتیکی:  در صورت ابتلا به سرطان پانکراس، با مشورت با پزشک می توان آزمایش ژنتیک انجام داد. این آزمایش از نمونه خون یا بزاق برای بررسی تغییرات ژنتیکی ارثی که خطر ابتلا به سرطان را افزایش می‌دهند، استفاده می‌کند. نتایج این آزمایش می‌توانند مسیر درمان را مشخص‌تر کنند. همچنین این اطلاعات نشان می‌دهند که آیا سایر اعضای خانواده‌تان نیز در معرض خطر بالای ابتلا به سرطان پانکراس هستند یا خیر.

پس از تشخیص سرطان لوزالمعده، میزان پیشرفت بیماری یا مرحله سرطان تعیین می شود. بر اساس میزان پیشرفت بیماری چهار مرحله برای آن در نظر گرفته می شود. در مراحل اولیه، سرطان فقط پانکراس یا لوز المعده را درگیر نموده، اما در مرحله ۴ به سایر بخش‌های بدن نیز گسترش یافته است. پس از تعیین مرحله سرطان، تصمیم گیری های لازم در مورد نحوه درمان صورت می گیرد.

درمان بر اساس مرحله بیماری، محل تومور، وضعیت سلامت عمومی بیمار و ترجیحات فردی تعیین می‌شود. هدف اولیه درمان، در صورت امکان، ریشه‌کن کردن سرطان است. در موارد پیشرفته، تمرکز بر کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی است.

جراحی:

جراحی می‌تواند سرطان لوزالمعده را درمان کند، اما این روش برای همه‌ی بیماران مناسب نیست. جراحی معمولاً زمانی انجام می‌شود که سرطان هنوز به اندام‌های دیگر گسترش نیافته باشد. اگر تومور خیلی بزرگ شده باشد یا به رگ‌های خونی اطراف نفوذ کرده باشد، ممکن است امکان جراحی وجود نداشته باشد. در این شرایط، درمان ممکن است با روش‌های دیگر مانند شیمی‌درمانی آغاز شود. گاهی نیز پس از این درمان‌ها، جراحی انجام می‌گیرد.

انواع جراحی‌های رایج برای درمان سرطان لوزالمعده عبارت‌اند از:

• جراحی برای تومورهای موجود در سر لوزالمعده: روش ویپل (Whipple) که با نام پزشکی «پانکراتودئودنکتومی» شناخته می‌شود، شامل برداشتن سر لوزالمعده است. در این عمل، معمولاً بخش ابتدایی روده باریک (اثنی‌عشر) و مجرای صفراوی نیز برداشته می‌شوند. در برخی موارد، بخشی از معده و غدد لنفاوی مجاور نیز برداشته می‌شوند. سپس اندام‌های باقی‌مانده به هم متصل می‌شوند تا روند گوارش ادامه پیدا کند.

• جراحی برای تومورهای موجود در تنه و بخش انتهایی لوزالمعده: این نوع جراحی که «پانکراتکتومی دیستال» نام دارد، شامل برداشتن قسمت میانی و انتهایی لوزالمعده است. در این روش، ممکن است طحال نیز برداشته شود.

• جراحی برای برداشتن کامل لوزالمعده: این عمل «پانکراتکتومی کامل» نام دارد. پس از این جراحی، بیمار باید تا پایان عمر داروهایی برای جایگزینی آنزیم‌ها و هورمون‌های تولیدی لوزالمعده مصرف کند.

• جراحی برای تومورهایی که به رگ‌های خونی اطراف گسترش یافته‌اند: در مواردی که سرطان به رگ‌های خون اطراف نفوذ کرده باشد، انجام یک عمل پیچیده‌تر ضروری است. این نوع جراحی ممکن است شامل برداشتن و بازسازی بخشی از رگ‌های خونی باشد که نیازمند تجربه و توانایی بسیار بالایی است و مراکز درمانی بسیار معدودی این عمل را انجام می دهند.

برخی بیماران پس از جراحی دچار تهوع و استفراغ می‌شوند که ممکن است ناشی از تأخیر در تخلیه معده باشد. دوره‌ی بهبودی پس از این جراحی‌ها طولانی است. معمولاً بیمار چند روز در بیمارستان بستری خواهد بود و سپس چند هفته در خانه دوران نقاهت را سپری می‌کند.

شیمی‌درمانی:

شیمی‌درمانی از داروهای قوی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌کند. این درمان ممکن است تنها با یک دارو یا ترکیبی از چند دارو مورد استفاده قرار گیرد. بیشتر داروهای شیمی‌درمانی از طریق ورید تزریق می‌شوند، اما برخی از آن‌ها به صورت قرص مصرف می‌شوند.

شیمی‌درمانی ممکن است نخستین گزینه‌ی درمانی باشد، به‌ویژه زمانی که امکان انجام جراحی وجود نداشته باشد. گاهی این درمان هم‌زمان با پرتودرمانی انجام می‌شود. در برخی موارد، ترکیب این دو درمان باعث کوچک شدن تومور می‌شود و امکان جراحی را فراهم می‌کند.

شیمی‌درمانی اغلب پس از جراحی نیز به‌کار می‌رود تا سلول‌های سرطانی باقی‌مانده از بین بروند.

در مراحل پیشرفته‌ی سرطان که بیماری به سایر نقاط بدن گسترش یافته است، شیمی‌درمانی می‌تواند به کنترل بیماری کمک کند. همچنین ممکن است باعث تسکین علائمی مانند درد شود.

 

پرتو درمانی:

پرتودرمانی از پرتوهای پرانرژی برای کشتن سلول‌های سرطانی استفاده می‌کند. این انرژی ممکن است از اشعه ایکس، پروتون یا منابع دیگر تأمین شود. در طول پرتودرمانی، بیمار روی تختی دراز می‌کشد و دستگاهی در اطراف او حرکت می‌کند تا پرتوها را دقیقاً به نقاط مشخصی از بدن بتاباند.

پرتودرمانی می‌تواند قبل یا بعد از جراحی مورد استفاده قرار گیرد، و اغلب پس از شیمی‌درمانی انجام می‌شود. همچنین می‌توان پرتودرمانی را با شیمی‌درمانی ترکیب کرد.

اگر جراحی ممکن نباشد، ترکیب پرتودرمانی و شیمی‌درمانی ممکن است به‌عنوان درمان اولیه مورد استفاده قرار گیرد. این ترکیب گاهی می‌تواند تومور را کوچک کند و جراحی را ممکن سازد.

هنگامی‌که سرطان به دیگر بخش‌های بدن گسترش یافته باشد، پرتودرمانی می‌تواند در کاهش علائمی مانند درد مؤثر باشد.

ایمونوتراپی (درمان ایمنی):

ایمونوتراپی نوعی درمان دارویی است که به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند تا سلول‌های سرطانی را شناسایی کرده و از بین ببرد. سیستم ایمنی بدن به‌طور طبیعی با بیماری‌ها مقابله می‌کند و به سلول‌ها و عوامل خارجی حمله می‌نماید. اما سلول‌های سرطانی با پنهان شدن از دید سیستم ایمنی، به بقای خود ادامه می‌دهند. ایمونوتراپی با تقویت سیستم ایمنی، به سلول‌های ایمنی کمک می‌کند تا سلول‌های سرطانی را شناسایی و نابود کنند.

 مراقبت حمایتی (تسکینی):

هدف آن بهبود کیفیت زندگی از طریق کاهش درد و علائم دیگر است و می‌تواند همزمان با درمان‌های دیگر انجام شود.

 غربالگری به معنای انجام آزمایشات خاص برای شناسایی علائم سرطان پانکراس در افرادی است که هیچ نشانه‌ای از بیماری ندارند. هدف از غربالگری، شناسایی سرطان پانکراس در مراحل اولیه است؛ زمانی که تومور کوچک است و بیشترین احتمال درمان موفق وجود دارد.
تحقیقات در این زمینه همچنان ادامه دارد، بنابراین هنوز به‌طور قطعی مشخص نیست که غربالگری می‌تواند خطر مرگ ناشی از سرطان پانکراس را کاهش دهد یا نه.

 اگر شخصی در معرض خطر بسیار بالای ابتلا به سرطان پانکراس باشد، توصیه می شود که آزمایشات لازم در این زمینه را انجام دهد. خطر ابتلا به این بیماری زمانی افزایش می‌یابد که سابقه خانوادگی قوی از سرطان پانکراس در خانواده وجود داشته باشد یا تغییرات ژنتیکی ارثی خاصی در  DNA وجود داشته باشد که احتمال بروز سرطان را بالا ببرد. که در صورت بروز چنین شرایطی سابقه خانوادگی بروز این بیماری باید توسط یک مشاور ژنتیک بررسی شود و در صورت لزوم برخی آزمایشات ژنتیک برای فرد تجویز شود. آزمایش ژنتیک می‌تواند تغییرات DNA ارثی را  نیز که خطر ابتلا به سرطان را افزایش می‌دهند، شناسایی کند.

غربالگری ممکن است شامل آزمایش‌های تصویربرداری مانند MRI و سونوگرافی نیز باشد. برای افراد پر خطر توصیه می شود که این آزمایشات را هر سال تکرار کنند.

نکته قابل توجه این است که همه اقدامات مربوط به غربالگری باید تحت نظارت پزشک و با مشورت وی صورت گیرد و در خصوص همه مزایا و معایب آن از قبل اطلاعات کافی کسب شود.

راهکارهایی برای کاهش خطر ابتلا به سرطان پانکراس

با تغییر سبک زندگی ، احتمال ابتلا به سرطان پانکراس را می توان تا حدودی کنترل کرد. برخی از راهکارها عبارتند از:

• ترک سیگار؛
• حفظ وزن سالم؛
• حفظ رژیم غذایی سلام.