کلانژیت اسکلروزان اولیه

علت دقیق کلانژیت اسکلروزان اولیه مشخص نیست. ممکن است یک پاسخ غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن به یک عفونت یا سموم، در افرادی که استعداد ژنتیکی دارند، محرک بروز بیماری باشد.

بخش زیادی از بیماران مبتلا به این بیماری، دچار نوعی بیماری التهابی روده مانند کولیت اولسروز یا کرون هستند.

با این حال، این دو بیماری همیشه هم‌زمان ظاهر نمی‌شوند. در برخی افراد، کلانژیت اسکلروزان اولیه سال‌ها قبل از بیماری روده‌ای تشخیص داده می‌شود. بنابراین، در صورت تشخیص PSC، باید بررسی دقیق برای وجود بیماری التهابی روده انجام شود، زیرا خطر سرطان روده بزرگ در این افراد بیشتر است.

در مواردی کمتر، افرادی که به‌دلیل بیماری التهابی روده تحت درمان هستند، مشخص می‌شود که به PSC نیز مبتلا هستند. در موارد نادر، برخی افراد پس از پیوند کبد دچار بیماری التهابی روده می‌شوند.

سایر بیماری‌های خودایمنی که افراد مبتلا به PSC در معرض ابتلا به آن ها هستند شامل موارد زیر می باشند:

• بیماری‌های التهابی روده مانند کولیت یا کرون؛
• بیماری سلیاک؛
• اختلالات تیروئید؛
• دیابت نوع ۱؛
• هپاتیت خودایمنی؛
• پانکراتیت (التهاب لوزالمعده) خودایمنی؛

عوامل خطر

عواملی که ممکن است خطر ابتلا به کلانژیت اسکلروزان اولیه را افزایش دهند، شامل موارد زیر است:

• سن: این بیماری می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما معمولاً بین ۳۰ تا ۴۰ سالگی تشخیص داده می‌شود.
• جنسیت: مردان بیشتر از زنان به این بیماری مبتلا می‌شوند.
• بیماری التهابی روده: درصد زیادی از مبتلایان به کلانژیت اسکلروزان اولیه، دچار نوعی بیماری التهابی روده مانند کولیت اولسروز یا کرون هستند.
• موقعیت جغرافیایی: افرادی که تبار اروپای شمالی دارند، بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند.

علائم بیماری PSC بسته به مرحله بیماری متفاوت‌اند. تا حدود ۵۰٪ از مبتلایان ممکن است در زمان تشخیص هیچ علامتی نداشته باشند. بیماری معمولاً به‌طور تصادفی در جریان آزمایش‌های دیگر از جمله آزمایش های روتین خون یا تصویربرداری های تشخیصی شناسایی می‌شود. نخستین علائم اغلب عمومی و غیراختصاصی هستند، از جمله:

• خستگی؛
• درد در قسمت راست و بالای شکم؛
• خارش پوست (پریتیوس)؛

افرادی که قبل از بروز علائم تشخیص داده می‌شوند، ممکن است سال‌ها بدون احساس ناراحتی خاصی زندگی کنند. با این حال، راه قابل اعتمادی برای پیش‌بینی سرعت پیشرفت بیماری در افراد مختلف وجود ندارد.

در مراحل پیشرفته‌تر، علائم زیر ممکن است ظاهر شوند:

• تورم شکم؛
• بزرگ شدن کبد؛
• بزرگ شدن طحال؛
• زردی پوست و چشم‌ها (یرقان)؛
• تب؛
• کاهش وزن ناخواسته؛
• لرز؛
• تعریق شبانه؛
• کاهش وزن؛

عوارض احتمالی کلانژیت اسکلروزان اولیه عبارت‌اند از:

• بیماری و نارسایی کبد: التهاب مزمن مجاری صفراوی می‌تواند باعث ایجاد بافت زخم (سیروز)، مرگ سلول‌های کبدی و در نهایت از کار افتادن کبد می شود.

• عفونت‌های مکرر: ایجاد بافت زخم در کبد منجر به کند یا متوقف شدن جریان صفرا از کبد شده و در نهایت ممکن است منجر به عفونت‌های مکرر مجاری صفراوی شود. این عفونت‌ها می‌توانند باعث تب، درد شکم، عفونت خونی یا حتی سپسیس (عفونت گسترده در بدن) شوند. خطر عفونت پس از عمل جراحی برای باز کردن مجاری تنگ‌شده یا برداشتن سنگ صفراوی نیز وجود دارد.

• پرفشاری ورید باب: ورید باب مسیر اصلی انتقال خون از دستگاه گوارش به کبد است. پیشرفت سیروز کبدی باعث کاهش جریان خون در کبد می‌شود که به‌دنبال آن فشار در ورید باب یا سیاهرگ پورت افزایش پیدا می کند. افزایش فشار در این ورید می‌تواند باعث:

• • تجمع مایع در حفره شکمی (آسیت)؛
• • انحراف جریان خون به سیاهرگ‌های دیگر و ایجاد واریس (رگ‌های گشاد و ضعیف که ممکن است به‌راحتی خونریزی کنند و خطر جانی داشته باشند) در مری و شکم شود.

• بیماری های متابولیک: زمانی که مجاری صفراوی به‌طور قابل‌توجهی مسدود می‌شوند، دیگر قادر نخواهند بود صفرا را به روده باریک برسانند تا به هضم غذا کمک کنند. صفرا برای تجزیه چربی‌ها در روده و جذب ویتامین‌های محلول در چربی مانند ویتامین های A، D، E و Kضروری است. در نبود صفرا، دستگاه گوارش در پردازش چربی‌ها دچار مشکل می‌شود و بدن نمی‌تواند این ویتامین‌های حیاتی را از غذا جذب کند. این وضعیت می‌تواند منجر به بروز عوارض گوناگونی شود، از جمله:

• مدفوع چرب و اسهال؛
• سوءجذب و سوءتغذیه؛
• کبودی و خونریزی آسان (در اثر کمبود ویتامین K)؛
• نرمی استخوان (استئومالاسی) و پوکی استخوان (به‌دلیل کمبود ویتامین D)؛
• کاهش دید در شب؛

جهت کنترل برخی از عوارض ممکن است آزمایش سنجش تراکم استخوان هر چند سال یک‌بار توصیه می شوند. همچنین مکمل‌های کلسیم و ویتامین  D  نیز ممکن است برای پیشگیری تجویز شوند.

• سرطان ها: در مراحل پیشرفته PSC، خطر ابتلا به چند نوع سرطان افزایش می‌یابد، از جمله:

• سرطان مجاری صفراوی (کلانژیوکارسینوما): بین ۵٪ تا ۲۰٪؛
• سرطان کیسه صفرا؛
• سرطان کبد (هپاتوم یا هپاتوسلولار کارسینوما)؛
• سرطان روده بزرگ (در صورت ابتلا همزمان به بیماری‌های التهابی روده)

این بیماری اغلب به‌طور تصادفی در جریان آزمایش‌های مربوط به بیماری‌های دیگر کشف می‌شود. تا ۵۰٪ از بیماران در زمان تشخیص هیچ علامتی ندارند. علائم اولیه ممکن است در آزمایش خون یا تصویربرداری‌ها ظاهر شوند.

تصاویر گرفته‌شده از مجاری صفراوی در بیماران مبتلا به  PSC، الگوهای مشخصی نشان می‌دهند. آزمایش خون نیز ممکن است افزایش سطح برخی فاکتورهای خونی (آلکالن فسفاتاز یا وجود آنتی‌بادی‌هایی خاص) را نشان دهد که بیانگر فعالیت غیرعادی سیستم ایمنی در مجاری صفراوی است. افزایش گلبول‌های سفید نیز معمولاً نشانه‌ای از وجود عفونت در کبد است.

آزمایش‌ها و روش‌های تشخیصی برای کلانژیت اسکلروزان اولیه عبارت‌اند از:

• آزمایش خون برای بررسی عملکرد کبد: این آزمایش میزان آنزیم‌های کبدی را می‌سنجد و می‌تواند نشانه هایی در مورد سلامت کبد و وجود بیماری در اختیار پزشک قرار دهد.

• تصویربرداری MRI از مجاری صفراوی یا کلانژیوپانکراتوگرافی با رزونانس مغناطیسی (MRCP): این روش تصویربرداری بهترین روش غیرتهاجمی برای تشخیص این بیماری است. این روش تصاویر دقیقی از کبد و مجاری صفراوی ارائه می‌دهد. البته گاهی ممکن است موارد خفیف یا ابتدایی بیماری را نشان ندهد و نیاز به تصویربرداری‌های دیگر باشد.

• تصویربرداری با اشعه ایکس از مجاری صفراوی یا کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک (ERCP): در برخی موارد، به جای MRI یا در کنار آن، از این روش استفاده می‌شود. این روش معمولاً به علت عوارضی که ممکن است به همراه داشته باشد، کمتر برای تشخیص اولیه استفاده می‌شود. در روش مذکور، پزشک لوله ای انعطاف‌پذیر را از راه دهان به داخل روده باریک می‌فرستد و ماده حاجب را تزریق می‌کند تا مجاری صفراوی در تصویربرداری با وضوح بیشتری قابل مشاهده شوند. در صورتی که نتایج MRI طبیعی بوده باشد اما علایم همچنان ادامه داشته باشند، ERCP به‌عنوان روش تکمیلی به‌کار می‌رود. همچنین در صورت وجود ایمپلنت فلزی که امکان انجام ام آر آی نباشد، ERCP جایگزین مناسبی می باشد.

• بیوپسی کبد: در این روش، پزشک نمونه‌ای از بافت کبد را با سوزن از زیر پوست خارج کرده و برای بررسی دقیق به آزمایشگاه ارسال می‌کند. بیوپسی تنها زمانی انجام می‌شود که پس از آزمایش‌های غیرتهاجمی همچنان در تشخیص قطعی بیماری تردید وجود داشته باشد. این روش به تعیین میزان آسیب‌دیدگی کبد کمک می‌کند.

درمان‌های کلانژیت اسکلروزان اولیه عمدتاً بر مبنای مدیریت عوارض بیماری و پایش آسیب‌های کبدی متمرکز هستند. بسیاری از داروها در افراد مبتلا به این بیماری مورد بررسی قرار گرفته‌اند، اما تاکنون هیچ دارویی یافت نشده که بتواند روند تخریب کبد را کند یا معکوس کند.

درمان خارش:

از آنجایی که خارش پوست می تواند یکی از عوارض بیماری PSC باشد، داروهایی جهت کاهش خارش پوستی تجویز خواهد شد.

درمان عفونت‌ها:

جریان برگشتی صفرا در اثر تنگی یا انسداد مجاری صفراوی می‌تواند باعث عفونت‌های مکرر باکتریایی شود. برای پیشگیری و درمان این عفونت‌ها، بیماران ممکن است نیاز به دوره‌های مکرر مصرف آنتی‌بیوتیک داشته باشند یا برای مدتی طولانی آنتی‌بیوتیک مصرف کنند.

همچنین پیش از انجام هر گونه رویه درمانی که ممکن است باعث عفونت شود (مانند آندوسکوپی یا جراحی شکم)، تجویز آنتی‌بیوتیک ضروری خواهد بود.

حمایت تغذیه‌ای:

کلانژیت اسکلروزان اولیه می‌تواند توانایی بدن در جذب برخی ویتامین‌ها را مختل کند. حتی اگر فرد مبتلا رژیم غذایی سالمی داشته باشد ممکن است بدن همه مواد مغذی مورد نیاز را جذب نکند.

پزشک ممکن است مکمل‌های ویتامین را به صورت قرص خوراکی یا تزریق وریدی تجویز کند. اگر بیماری باعث ضعف و شکنندگی استخوان‌ها شود، ممکن است مصرف مکمل‌های کلسیم و ویتامین D نیز ضروری باشد.

درمان انسداد مجاری صفراوی:

پزشک به‌طور مرتب وضعیت کبد و مجاری صفراوی را تحت نظر خواهد داشت. در صورت انسداد مجاری صفراوی، ممکن است هر چند وقت یک‌بار مداخله‌ای انجام شود تا مسیر صفرا باز شود. انسداد مجاری صفراوی می‌تواند به دلیل پیشرفت بیماری یا علامتی از سرطان مجاری صفراوی باشد. ERCP می‌تواند به شناسایی علت دقیق انسداد کمک کند. درمان انسداد مجاری صفراوی شامل موارد زیر است:

• اتساع با بالون:  این روش برای باز کردن انسداد در مجاری صفراوی بزرگتر (در خارج از کبد) استفاده می‌شود. در این روش، پزشک، از طریق ERCP لوله‌ای انعطاف‌پذیر و مجهز به دوربین را از دهان وارد دستگاه گوارش می‌کند. ابزارهای کوچکی از طریق این لوله جهت رفع انسداد وارد ناحیه مسدود شده می شوند که در این در این روش، پزشک بالنی را در محل انسداد باد می‌کند تا مجرا باز شود.

• قرر دادن استنت (لوله نگه‌دارنده): پزشک از طریق ERCP، لوله‌ای انعطاف‌پذیر و مجهز به دوربین را از دهان وارد دستگاه گوارش می‌کند. ابزارهای کوچکی از طریق این لوله جهت رفع انسداد وارد ناحیه مسدود شده می شوند که در این در این روش، یک لوله پلاستیکی کوچک به نام استنت را درون مجرای مسدود قرار می‌دهد تا آن را باز نگه دارد.

• اگر رفع انسداد از طریق ERCP ممکن نباشد، پزشک از روش دیگری به نام کلانژیوگرافی از راه پوست و کبد (PTHC) استفاده می‌کند که مستقیماً از طریق پوست به مجاری صفراوی دسترسی پیدا می‌کند تا انسداد موجود را رفع نماید.

با این حال، این روش‌ها موقتی هستند. در بازه‌ای بین ۱۰ تا ۲۰ سال، بیماری PSC به‌تدریج پیشرفت کرده و منجر به نارسایی کبد می شود. تنها درمان شناخته‌شده که می‌تواند کلانژیت اسکلروزان اولیه را به‌طور کامل درمان کند، پیوند کبد است. پزشک با بررسی روند پیشرفت بیماری، زمان مناسب برای پیوند کبد را اعلام خواهد کرد. پیوند کبد برای افرادی انجام می‌شود که دچار نارسایی کبدی یا عوارض شدید ناشی از بیماری هستند. علی رغم نادر بودن، امکان عود این بیماری پس از پیوند نیز وجود دارد. که در این صورت کبد جدید نیز ممکن است کارایی لازم را نداشته باشد.

تغییر سبک زندگی می‌تواند به مدیریت خستگی مزمن ناشی از بیماری و جلوگیری از آسیب بیشتر به کبد کمک کند. برای مثال:

• پرهیز از مصرف الکل؛
• مصرف غذاهای سالم، کامل و کمتر فرآوری‌شده؛
• کنترل استرس؛
• تنظیم خواب؛
• ورزش منظم